Kategori arşivi: Mineroloji

Yeni Mineral: Meridianiite

İstanbul Teknik Üniversitesi (İTÜ) Kimya Mühendisliği mezunu olan ve halen Hollanda’da Delft Teknik Üniversitesi’nde kimya mühendisi olarak görev yapan Dr. Fatma Elif Genceli, doktora çalışması sırasında, Antarktika buzulunda adını “Meridianiite” verdiği yeni bir mineral keşfederek uluslararası literatüre girdi.

Genceli, adını ”Meridianiite” koyduğu ve formülü “MgSO4·11H2O” olan ve International Mineral Association’dan (IMA) onay alarak literatüre giren mineralin hikayesini şöyle anlattı: “2005 yılında, MgSO4‘ün (Magnezyum sülfat) düşük sıcaklıktaki molekül yapısı MgSO4·11H2O’nun bilimsel literatürde hatalı kayıtlı olduğunu bulmuştum. Molekülün mineral olduğunun ispatı için dünya üzerinde herhangi bir yerde doğal olarak oluştuğunun kanıtlanması gerekiyordu. Yaptığım araştırmada bunun Antarktika buzulunda olabileceğini düşündüm. 2007 yılı Ocak ayında Japonya’ya gittim, orada Antarktika buzulunda ve Hokkaido Adası-Saroma Gölü’ndeki deniz tuzunda bu minerali buldum”.

Molekülün, mineral olduğunun ispatı için dünya üzerinde herhangi bir yerde doğal olarak oluştuğunun kanıtlanması gerektiğinden, Antarktika buzulunda araştırma yapan ve minerali deniz tuzunda bulan Genceli, tez önerisi (proposal) yazarak, International Mineral Association’a yolladı. NASA için çalışan Prof. Ron Peterson’da Kanada’nın kuzeyinde bir ağacın gövdesinde aynı minerali bularak Genceli ile aynı zamanda tez önerisi verdiğinden, buluşu Genceli ve Peterson gerçekleştirdi.

Bu arada, bir mineralbilimci olmamasına karşın kimya mühendisliği eğitimi alan, kristalizasyon ve ayırma teknolojileri alanında çalışmaları olan Dr. Genceli, Delft Teknik Üniversitesi tarafından üstün başarı ve onur derecesi (Cum-Laude) ile ödüllendirildi.

Genceli, F. E. Lutz, M. Spek, A. L. Witkamp, G. J. 2007. Crystallization and Characterization of a New Magnesium Sulfate Hydrate MgSO4·11H2O. Crystal Growth & Design 2007, V. 7, No. 12, pp. 2460-2466.

The MgSO4 crystal hydrate formed below approximately 0 °C was proven to be the undecahydrate, MgSO4·11H2O (meridianiite) instead of the reported dodecahydrate MgSO4·12H2O. The crystals were grown from solution by eutectic freeze and by cooling crystallization. The crystal structure analysis and the molecular arrangement of these crystals were determined using single crystal X-ray diffraction (XRD). Reflections were measured at a temperature of 110(2) K. The structure is triclinic with space group P1̅ (No. 2). The crystal is a colorless block with the following parameters F.W. = 318.55, 0.54 × 0.24 × 0.18 mm3, a = 6.72548(7) Å, b = 6.77937(14) Å, c = 17.2898(5) Å, α = 88.255(1)°, β = 89.478(2)°, γ = 62.598(1)°, V = 699.54(3) Å3, Z = 2, Dcalc = 1.512 g/cm3, μ = 0.343 mm−1. Raman spectroscopy was used for characterizing MgSO4·11H2O and for comparing the vibrational spectra with the MgSO4·7H2O salt. Between the two salts, there are significant differences mainly in the type of interactions of water with sulfate groups in the lattice, in view of the different O−H stretching vibrations, as well as sulfate, O−H···O (sulfate) and O−Mg−O bands vibrational modes. Thermogravimetric analysis confirmed the stochiometry of the MgSO4·11H2O salt. Additionally, the Miller indices of the major faces of MgSO4·11H2O crystals were defined.

Bu haber, AA, Crystal Growth & Design ve İTÜ sitelerinden derlenmiştir.

Lesotho’da 478 Karatlık Elmas Bulundu

Maden arama şirketi Gem Diamonds Limited, 8 Eylül’de küçük bir Afrika ülkesi olan Lesotho‘daki Letseng Madeni’nde bulunan elmasın uzmanlar tarafından incelendiğini ve yaklaşık 478 karat (95,6 gram) olduğunun saptandığını açıkladı. Letseng Elmas Madeni’nin %70’i Gem Diamonds şirketinin ve %30 Lesotho Krallığı’nın.

Şirket, berrak ve göz alıcı bir renge sahip olan taşın, dünyada bu türde bulunan en büyük elmaslardan biri olduğunu bildirdi. Şirket, daha önce benzer ağırlığa, ancak daha düşük renk kalitesi ve berraklığa sahip bir taşın 12 milyon ABD dolarına satıldığını belirtti.

Letseng’in Işığı (Light of Letšeng) 468 karat ve D renkli beyaz elmas. Görüntü: Gem Diamonds
Letseng’in Işığı (Light of Letšeng) 468 karat ve D renkli beyaz elmas. Görüntü: Gem Diamonds

Letseng’in Işığı adlı elmas, bulunan 20. en büyük işlenmemiş elmas oldu. Aynı madende 1960’ta 601 karatlık Lesotho Kahverengisi, 2006’da 603 karatlık Lesotho’nun Güveni ve 2007’de 493 karatlık Letseng Efsanesi adlı elmaslar çıkarılmıştı. Sıralamaya göre dünyanın en büyük 20 işlenmemiş elmasından 4’ü Letseng Madeni’nden çıkarıldı.

Bu haber, CNNTÜRK, Gem Diamonds, NTVMSNBC, Vikipedi ve Zaman sitelerinden derlenmiştir.

Granit

Granit, başlıca kuvars ve alkali feldispat içeren ve tüm feldispatlarının içindeki plajiyoklaz miktarının %10-65 arasında bulunduğu, asidik (felsic) bileşimli, derinlik (plutonic, intrusive) kayacıdır. (Erkan, 2006)

Granit’in kimyasal içeriğinin ortalama değeri, dünya genelinde yapılan, 2485 çözümlemeye[1] göre SiO2 (% 72.04), Al2O3 (% 14.42), K2O (% 4.12), Na2O (% 3.69%), CaO (% 1.82), FeO (% 1.68), Fe2O3 (% 1.22), MgO (% 0.71), TiO2 (% 0.30), P2O5 (% 0.12), MnO (% 0.05) bulunmuştur. (Wikipedia, 2008)

Makrsokobik yani mikroskop kullanmadan gözle görülebilen granit, genellikle yarı özşekilli ve özşekilsiz tanesel dokuya sahip kristalli bir kayaçtır. Ama fenokristallerin barındığı, porfirik dokuyada sahip olabilirler. ( bkz. Şekil 1) Pembe alkali feldispatlar (mikroklin, ortoklaz, sanidin); renksiz kuvars; beyaz plajiyoklaz; siyah biyotit (bazen beyaz muskovit) içeriğine sahiptir. (bkz. Şekil 1,2) Tabi ki bu ana mineraller dışında tali (ikincil) minerallerde içerebilir. Örneğin hematit, rutil gibi.

Şekil 1. Shap (Cumbria, kuzeybatı İngiltere) bölgesinden granit (porfiritik doku) örneği. Pembe potasyum feldspat, krem sodyum feldspat (plajiyoklaz), gri kuvars ve siyah biyotit mika Mineral içeriği açısından bu tipik bir granit örneği. Dokusunun en çarpıcı özelliği, büyük pembe açısal potasyum feldspat kristalleridir (bunlardan biri sarı renkli işaret ile gösterilmiş). İnce bir matris içinde büyük ve çok iyi şekillenmiş kristallerden oluşan bu dokuya porfiritik denir. Bu mağmanın bir yere yerleşip soğumaya ve kristallenmeye başlamadan önce, bazı kristallerin mağmada yeterince büyümeye ve şekillenmeye kadar zamanı olduğunu gösteriyor. Porfiritik doku, granitlerde oldukça yaygındır ve volkan patlamalar sonucu lavlarda da gözlenir. (OESIS, 2008)
Şekil 1. Shap (Cumbria, kuzeybatı İngiltere) bölgesinden granit (porfiritik doku) örneği. Pembe potasyum feldspat, krem sodyum feldspat (plajiyoklaz), gri kuvars ve siyah biyotit mika Mineral içeriği açısından bu tipik bir granit örneği. Dokusunun en çarpıcı özelliği, büyük pembe açısal potasyum feldspat kristalleridir (bunlardan biri sarı renkli işaret ile gösterilmiş). İnce bir matris içinde büyük ve çok iyi şekillenmiş kristallerden oluşan bu dokuya porfiritik denir. Bu mağmanın bir yere yerleşip soğumaya ve kristallenmeye başlamadan önce, bazı kristallerin mağmada yeterince büyümeye ve şekillenmeye kadar zamanı olduğunu gösteriyor. Porfiritik doku, granitlerde oldukça yaygındır ve volkan patlamalar sonucu lavlarda da gözlenir. (OESIS, 2008)
Şekil 2. Loch Laxford (kuzeybatı İskoçya) bölgesinden granit örneği. Bu el numunesinin kesilmiş yüzeyi tipik granit minerallerini gösterir. İki feldspat çeşidi vardır; potasyum feldspat pembe ve sodyum feldspat beyazdır. Bu el örneğinde gri görünen kuvars, camsı ve şeffaf. Bu üç mineral kayacın %95’inden fazlasını oluşturur. Küçük bir miktara sahip siyah minerallerse; manyezit (demiroksit) ve biyotit (koyu mika). Doku 1 santimetreden fazla çapraz kilitlenmiş kristalleri içeriyor. Birçok granit düzenli blok şekilli büyük feldspat sunmasına rağmen, bu örnekteki feldspatlar daha fazla yuvarlanmış. (OESIS, 2008)
Şekil 2. Loch Laxford (kuzeybatı İskoçya) bölgesinden granit örneği. Bu el numunesinin kesilmiş yüzeyi tipik granit minerallerini gösterir. İki feldspat çeşidi vardır; potasyum feldspat pembe ve sodyum feldspat beyazdır. Bu el örneğinde gri görünen kuvars, camsı ve şeffaf. Bu üç mineral kayacın %95’inden fazlasını oluşturur. Küçük bir miktara sahip siyah minerallerse; manyezit (demiroksit) ve biyotit (koyu mika). Doku 1 santimetreden fazla çapraz kilitlenmiş kristalleri içeriyor. Birçok granit düzenli blok şekilli büyük feldspat sunmasına rağmen, bu örnekteki feldspatlar daha fazla yuvarlanmış. (OESIS, 2008)

Mikroskobik yani mikroskop aracılığıyla görülebilen granit’in, birinci nikol görüntüsünde feldispat (K ve zengin Na) ve kuvars baskın ve az miktardaki koyu renkli mineralleri görebiliyoruz. (bkz. şekil 3) İkinci nikol görüntüsünde ise muskovit varlığı ve ikincil mineral turmalin de ortaya çıkıyor. (bkz. Şekil 4)

Şekil 3. Granitler iri taneli derinlik kayaçlarıdır ve iki çeşit feldspat (potasyum ve zengin-sodyum) ile kuvars ve küçük bir miktar koyu mineralden oluşur. Cornwall bölgesinden gelen bu granit örneği, tozlu feldspat ve temiz kuvars görünümüne sahiptir. Yalnızca küçük bir parça koyu mineral, sarı turmalin (sağ) içermektedir. Alana bakış 8 milimetre. (OESIS, 2004)
Şekil 3. Granitler iri taneli derinlik kayaçlarıdır ve iki çeşit feldspat (potasyum ve zengin-sodyum) ile kuvars ve küçük bir miktar koyu mineralden oluşur. Cornwall bölgesinden gelen bu granit örneği, tozlu feldspat ve temiz kuvars görünümüne sahiptir. Yalnızca küçük bir parça koyu mineral, sarı turmalin (sağ) içermektedir. Alana bakış 8 milimetre. (OESIS, 2004)
Şekil 4. ikinci nikolde (çapraz polarizede) granite bakıldığında bağımsız kristaller daha kolay görülüyor. Kayaç kilitlenmiş dikdörtgen feldspatlar ve düzensiz temiz kuvarslardan oluşmuş ve bu yapı koyu griden beyaza doğru gölge altında kalmış. Sarı renkli kristallerse mika (muskovit) ve turmaline. Polarize filtreli alana bakış 8 milimetre. (OESIS, 2004)
Şekil 4. İkinci nikolde (çapraz polarizede) granite bakıldığında bağımsız kristaller daha kolay görülüyor. Kayaç kilitlenmiş dikdörtgen feldspatlar ve düzensiz temiz kuvarslardan oluşmuş ve bu yapı koyu griden beyaza doğru gölge altında kalmış. Sarı renkli kristallerse mika (muskovit) ve turmaline. Polarize filtreli alana bakış 8 milimetre. (OESIS, 2004)

Granitik kayaçlar (granit, granadiyorit, tonalit) genellikle batolitler halinde bulunurlar. Ayrıca kütük (stock), sil ve dayk şeklinde olanları da mevcuttur.

Notlar:
[1] Blatt, H. Tracy, R. J. 1996. Petrology, 2nd edition, New York: Freeman, 66.

Kaynakça:
Erkan, Y. 2006, Magmatik Petrografi, 5. baskı, TMMOB JMO Yayınları 93, s. 176.
OESIS, 2004, Rocks under the Microscope, Oxford Earth Sciences Image Store, earth.ox.ac.uk, 6 Nisan 2008 tarihinde ulaşılmıştır.
OESIS, 2008, Rocks in Hand Specimen, Oxford Earth Sciences Image Store, earth.ox.ac.uk, 6 Nisan 2008 tarihinde ulaşılmıştır.
Wikipedia, 2008. Granite, en.wikipedia.org, 6 Nisan 2008 tarihinde ulaşılmıştır.

Yazar adı ve yayın adı kaynak belirtilerek özgürce kullanılabilir.
Güler, B. 2008. Granit, yerbilimleri.com