Yerbilimleri

ESA: Bilinen En İyi Çözünürlükteki Karasal Dünya Haritası

GlobCover adlı proje sonucu, artık dünyanın doğal örtüsünün öncekilere göre, 10 kat daha net bir fotoğrafı var. (bkz. Şekil 1) Avrupa Uzay Ajansı (ESA) ve Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) ortaklaşa yürüttükleri çalışmanın, başlangıç sürümünü, 10 Mart 2008 tarihinde, Roma’da tanıttı. (ESA, 2008; Hanoğlu, 2008)

Şekil 1. GlobCover’ın (20 terabayt büyüklükteki) görüntüsü
Credits: ESA GlobCover Project, led by MEDIAS-France/Postel

Görüntüler, ESA’nın Envisat uydusunun MERİS (Medium Resolution Imaging Spectrometer) aracı tarafından, Mayıs 2005-Nisan 2006 tarihleri arasında çekilmiş. Çekilen her görüntü standart bir işlemden geçmiş. İşleme tekniğini Medias-France/Postel geliştirip, yürütmüş; Catholique de Louvain Üniversitesi ve Brockmann Danışmanlık da çalışmalara destek vermiş.

Yeni harita üzerindeki bitki örtüsü, bitki örtüsünün yoğunluğu, verimliliği gibi verilere göre gruplanmış 22 farklı tip karasal alanı gösteriyor. Bu alanlar içerisinde tarlalar, sulak alanlar, ormanlar, yapay alanlar, sular ve geçici olarak karla ve buzla kaplı olan alanlar da var. (bkz Şekil 2)

Şekil 2. GlobCover’ın simgeleri (/lejandı) (22 farklı karasal alan)
Credits: ESA GlobCover Project, led by MEDIAS-France/Postel

İklim değişiklikleri, bu değişikliklerin etkileri, ekosistemler ve ekosistemlerdeki değişiklikler üzerinde çalışan bilim insanları bu projeyi bir kilometre taşı olarak görüyorlar.

Proje ile ilgili daha fazla bilgi için: dup.esrin.esa.int/news/inews153.asp

*Haberi kısa ve öz bir şekilde derleyen, Özden Hanoğlu’na teşekkür ederim.

Kaynakça:
ESA, 2008. New portrait of Earth shows land cover as never before, esa.int, 3 Nisan 2008 tarihinde ulaşılmıştır.
Hanoğlu, Ö, 2008. Daha Net Bir Dünya, tubitak.gov.tr, 3 Nisan 2008 tarihinde ulaşılmıştır.

Posted in Araştırma, Coğrafi Bilgi Sistemleri, Güncel Haberler, Harita, Uzaktan Algılama | No Comments »

Yeni Uzaktan Algılama Yöntemi

ODTÜ’lü biliminsanları, madenlerin bulunduğu alanların belirlenmesinde, uydu görüntülerinin kullanıldığı, yeni bir uzaktan algılama yöntemi üzerinde çalışıyor. Bu sistem sayesinde, önce doğal kaynaklar haritalanıyor; daha sonra jeolojik modellere (/yerbilimsel örneklemeye) uygunlukları araştırılıyor. (CNNTÜRK, 2008)

Uzaktan algılama, sadece yeryüzeyindeki farklı fiziksel ve kimyasal bileşime sahip nesnelerin, ışık kaynaklarından gelen ışınları, farklı dalga boylarında yansıtması ya da soğurması sonucu, alıcılar tarafından alınan bilgilerin oluşturduğu bir sistemdir. Uzaktan algılama teknolojisi, şu an için yeraltı ile ilgili bilgi akışına olanak sağlamıyor. (Gürçay, 2007)

Bu sayede, uzaktan algılamayı kullanmanın sonucu olarak, çalışılacak bölgeye gidilmeden önce, hem iş gücü, hem zaman, hem de maliyet açısından büyük bir tasarruf sağlanıyor.

Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Jeoloji Mühendisliği Bölümü öğretim üyelerinden Doç. Dr. Nuretdin Kaymakçı ve Doç. Dr. Mehmet Lütfi Süzen,  Uzaktan Algılama ve Coğrafi Bilgi Sistemleri Laboratvarlarında geliştirdikleri, yanılma payının çok az olduğu yeni sistem, uydu aracılığıyla maden bulmuyor; minerallerin nerelerde yoğunlaştığını saptayıp, yerbilimsel süreçler ve örneklemeler ışığında coğrafi bilgi sistemlerinden yararlanarak üretilen haritalar (bkz. Şekil 1), maden arama uzmanlarına (maden yatakları uzmanlarına, saha yerbilimcilerine) güvenilir veriler sağlıyor.

Şekil 1. Yerbilimsel Örneklendirme

Proje kapsamında, bu sistemi kullanan şirketler arasında Odyssey Resources-BHP Billiton Konsorsiyumu, Teck Cominco, Europen Nickel, TPAO, TPIC, Shell bulunuyor.

Sistemin geliştiricileri, yöntemin afetler ile ilgili çalışmalarda da kullanılacağını belirtiyor. Örneğin enerji biriken bölgeler saptanarak, olası deprem alanlarının tahmini yapılabilecek ve heyelan riski olan bölgelerinde tahmini yapılabilecek.

Son olarak, proje kapsamında, gemilerden denize sızan ve çevre kirliliğine neden olan petrolün belirlenmesi için, ODTÜ Havacılık Mühendisliği, Havelsan, Denizcilik Müsteşarlığı, TÜBİTAK ile sistem geliştiricileri Kaymakçı ve Süzer, yeni bir projeyi hayata geçirmeyi planlıyor.

Kaynakça:
CNNTÜRK, 2008. Maden araştırmalarında uydu teknolojisi, cnnturk.com, 18 Şubat 2008 tarihinde ulaşılmıştır.
Gürçay, B. 2007. Maden Aramalarında Uzaktan Algılama Yöntemleri, 19-24 Haziran 2007 JeoGenç Ankara Staj Çalışması, Uzaktan Algılama ve CBS Koordinatörlüğü, MTA, Ankara, s. 8.

Yazar adı ve yayın adı kaynak belirtilerek özgürce kullanılabilir.
Güler, B. 2008. ODTÜ’nün Geliştirdiği Uzaktan Algılama Yöntemi, yerbilimleri.com

Posted in Afet, Araştırma, Coğrafi Bilgi Sistemleri, Güncel Haberler, Harita, Maden, Uzaktan Algılama | No Comments »

Arazi Koşulları ve Hazırlık

Arazide en önemli nokta yükünüzün az olmasıdır. Çünkü harcayacağınız enerji üzerinizdeki ağırlıkla doğru orantılıdır. Tabi ki buradan yanınıza hiçbir şey almayın gibi bir sonuç çıkmıyor.

Diğer önemli nokta ise “su”dur. Hava koşulları ne olursa olsun, araziye çıkan birisi için olmazsa olmazların başında su gelir. Yazları ise sıcağın fazla olması su gereksinimi artırır. Yaz aylarında dikkat edilmesi gereken en önemli nokta soğuk su ya da buzlu su içilmemesidir. Terli terli olmanız ya da hasta olmamanız için mi? Basit bir deneyle arazide güneş altında kalmış bir taşa su dökerek demek istediğimi anlayacaksınız. Ilık su içmeniz tavsiye edilir.

Yemek içinse olabildiğince hafif şeylerle yetinmenizi tavsiye ederim. Hafiften kastımız diyet, perhiz vb. yiyecekler değil sizi rahatsız etmeyecek yağsız şeylerdir. Fazla yemek yemek ise yarardan çok zarardır.

Hava koşullarına uygun giysiler giymeniz tavsiye edilir. Havanın bozuk ve yağışlı olacağı günlerde mont, yağmurluk vb. giysileri yanınıza almanız yararınıza olacaktır. Yağış başladığı zaman saklanacak bir yer bulmanız imkansız değildir; ama zor olacaktır. Yazın olsun (güneş ışınları için) kışın olsun (soğuklar için) şapkanız eksik olmamalıdır. Yazları güneş yanıkları istemiyorsanız ve ben kısa kollu, ince bir şeyler giyerim diyorsanız; güneş kremi kullanmanız tavsiye edilir. Güneşin altında ne kadar kalacağınız belirsizdir ve güneş ışınlarından nasıl korunacağınız size kalmıştır.

Arazi koşulları yer yer engebelli, yer yer düz, yer yer eğimli olarak değişebilir. Bu yüzden ayaklarınızda bot olması tavsiye edilir. Bot, ayak bileğini sıkıca sarıp düzgün bir şekilde tutarak, ayak burkulmalarını önler. Yazları bot mu giyeceğim?! Evet ya da bu çeşit bileği saran ve düzgün kalmasını sağlayabilecek bir ayakkabınız varsa o da olur, neden olmasın?

Çanta; arazi için gerekli olan malzemelerin neredeyse hepsini taşımanıza yardımcı olacaktır. Seçimi tamamiyle size bağlıdır. Yükü size doğrudan yansıtmayan (özellikle omurilik için) yani yükü dağıtan bir çanta (örneğin hem sırt da hem de bel de kemeri olan) yararınıza olacaktır.

Jeolog Çekici; arazide göreceğiniz kayaçları (yüzleç başka bir değişle mostra vermek) kırıp daha yakından incelemenizi sağlayacaktır. Çekiç taşımada kolaylık sağlaması için herkese kemerli pantolon giymesi tavsiye edilir. Çekici kullanırken etrafınızdaki insanların güvenliğini göz önünde bulundurmanız, hem sizin hem de onların geleceği için iyi olacaktır.

Büyüteç [Lup/Loupe(Fr)]; arazi koşullarında bazı kayaçlar kendilerine özgü özellikleri sayesinde rahatça tanımlanabilir; ama bazı kayaçlar da kullanacağınız büyüteç sayesinde tanımlanabilir. Örneğin arazide jeolog çekiciyle kırdığınız kayaç parçalarını büyüteç yardımıyla (özellikle kristal yapısı) daha yakından görebilir ve kayaç hakkında fikir yürütebilirsiniz.

Arazi Defteri (Saha Defteri); arazi, yer bilimlerini üzerine fikir sahibi olacağınız ve deneyim kazanacağınız koca bir laboratuvardır. Arazi boyunca alacağınız notlar, arazideki eğitimin en önemli aracıdır. Arazide birebir yaşayarak öğreneceğiniz bilgiyi, ipuçlarını, tüyoları yazmanız tavsiye edilir. Çünkü bunlar size hem sınavlarda hem de normal hayatta geri dönecektir.

Kurşun kalem (tükenmez olmaması yararınızadır), silgi, cetvel, gönye, yayçizer, açıölçer kullanılacak diğer malzemelerdir. Belki saçma gelecek belki de yadırgayacaksınız; ama renkli kuru kalem boyaları özellikle harita üzerindeki verileri ayırt etmenizde daha doğrusu hemen farketmenizde yararlı olacaktır.

Harita Altlığı (Plançete); harita üzerinde oynamalar, hesaplamalar yapacağınız zaman yardımcınız olacaktır. Kimi zaman milimterik A4 kâğıdınızın üzerinde çalışmalar yaparken en büyük yardımcınız olacaktır.

Pusula; yönümüzü belirleyeceğimiz araçtır. Bunu dışında arazideki tabakaların yüzleci (mostra) üzerine konularak tabaka doğrultusu ve eğimi yani tabaka konumu ölçülür. Pusula taşımada kolaylık sağlaması için herkese kemerli pantolon giymesi tavsiye edilir.

*Bu yazı bir taslaktır.

Posted in Araştırma, Harita | No Comments »

Kuzey Üçlemi

Kuzey, dört ana yönden biridir. Avrupalılar, Haçlı Seferlerini düzenlediği dönemde, Doğunun bir çok zenginliğinden bir haberdi. Seferlerden sonra kendilerini zengin edecek bir çok Doğu icadından biri olan pusulayı, Müslümanlardan öğrendiler.

Pusulayla birlikte yön kavramının önemi de arttı. Daha sonra Keşifler Dönemine damgasını vuracak olan pusula, Dünya’nın kaderini de değiştirecekti. Haritacılık, denizcilik gibi dalların büyük bir sıçrama yapmasıyla birlikte, hemen arkasından Coğrafi Keşiflerin başlaması vd. olaylar, pusulanın Avrupalılar tarafından keşfedilmesi, iyi bir haber miydi?

Herhangi bir şeyi ölçmek için daima bir başlangıç değerine ihtiyaç duyulur. Yönü de rakamsal olarak (derece cinsinden) ifade edebilmek için başlangıç değeri olarak, kuzey yönü kabul edilmiştir. Ama topografik haritalar üzerinde üç farklı kuzey yönü söz konusudur.

Gerçek Kuzey (Coğrafi Kuzey)
Sabittir, değişmez. Yerküre kutupları birleştiren çizgi ekseninde (yer ekseni) döner. Yeryüzünün yer eksen ile Kuzeyde çakıştığı nokta Coğrafi Kuzey’dir. Başka bir değişle yeryüzünün üzerindeki Kuzey Kutup Bölgesinin olduğu noktadır. Harita üzerinde ucunda yıldız işareti ile gösterilir. (bkz. Şekil 1)

Şekil 1. Gerçek (Coğrafi) Kuzey  ve Manyetik (Pusula) Kuzey (Söyle Nasıl?, 2006)

Manyetik Kuzey (Pusula Kuzeyi)
Değişkendir. Pusulalarda kuzeyi gösteren ibrenin gösterdiği kuzey doğrultudur. (bkz. Şekil 1) Pusula ile ölçülen yön manyetik olduğundan ve yeryüzündeki manyetik alanlar bölgeden bölgeye farklılıklar gösterdiğinden, Manyetik Kuzey, o an bulunulan noktaya göre belirlenir. Günümüzde ise Manyetik Kuzeyin, Kuzeybatıya doğru bir eğilim vardır. (bkz. Şekil 2 ve Tablo 1) Harita üzerinde ucunda yarım bir ok işareti ile gösterilir.

Şekil 1. 1947-2005 yılları arasındaki Manyetik (Pusula) Kuzey (NASA World Wind Forums, 2006)

Doğal Sapma Açısı: Manyetik Kuzeyle Coğrafi Kuzey arasındaki açıdır. Manyetik Kuzey zamana bağlı değişken olduğundan Coğrafi Kuzeyin doğusunda veya batısında olabilir. Harita kenar bilgilerinde yıllık değişim miktarı belirtilir. Yıllık değişim eksi ise Manyetik Kuzey, Coğrafi Kuzeye yaklaşır. Yıllık değişim artı ise Manyetik Kuzey, Coğrafi Kuzeyden uzaklaşır. Örnek 1990 yılında Sapma açısı 3 derece 14 dakikadır. Yıllık sapma eksi 0.9 dakikadır. 1999 için 9 yıl X 0.9 = 8.1 dakikalık daha sapma olur. 1999 Sapma açısı 3 derece 6 dakikadır. (3 derece 14 dakika - 8 dakika). Her geçen yıl Manyetik Kuzey, Coğrafi Kuzeye yaklaşmaktadır.

Tablo 1. Manyetik Kuzey’in Değişimi (NASA World Wind Forums, 2006)

Grid Kuzeyi (Harita Kuzeyi)
Sabittir. Haritalarda bulunan Kuzey-Güney çizgilerinin gösterdiği kuzey yönüdür. Haritaları dikine kesen (meridyene çizilen teğet) çizgilerin başına GK harfleri koyularak belirtilir.

İğne Sapma Açısı: Grid Kuzeyi ile Manyetik Kuzey arasındaki açıdır. Haritaların üzerinde bu konuda bilgiler bulunur. Bu bilgileri kullanarak sapma değerleri hesaplanır ve yön açıları belirlenirken eklenerek ya da çıkartılarak dikkate alınır. Ülkemizde batıya doğru yaklaşık 2 derecelik sapma mevcuttur. Bu durumda 2 derecenin hesaplanan yön açısından çıkartılması gerekir. Açı pek büyük bir değer olmamakla birlikte eğer harita üzerinde yön belirliyorsak, hesaplanması ve pusulanın buna göre ayarlanmasında yarar vardır.

Kaynakça:
Temiz, H., 2006, Saha Jeolojisi (http://public.cumhuriyet.edu.tr/~temiz/SAHA-1.htm)
İşçen, Y., Aralık, 2000, Pusula Kullanma ve Doğada Yön Bulma (http://www.ae.metu.edu.tr/~yiscen/arastirma/arastir_7.html)
Harita, 2006, Türçe Bilgi (http://www.turkcebilgi.com/harita)
Sakarya İzcileri, 2006, Harita Bilgileri (http://www.sakaryaizcileri.com/mambo452-tr/html/harita.htm)
Söyle Nasıl?, 2006, Pusula (http://www.soylenasil.com/bilim/pusula3.htm)
NASA World Wind Forums, 2006, Magnetic Pole Travel Addon, 1947 - 2005 Positions (http://forum.worldwindcentral.com/showthread.php?t=3503)

Yazar adı ve yayın adı kaynak belirtilerek özgürce kullanılabilir.
Güler, B. 2006. Kuzey Üçlemi, yerbilimleri.com

Posted in Coğrafi Bilgi Sistemleri, Harita | No Comments »