Nankai Çukuru: Hedef Depremin Merkezi

Avrupa Yerbilimleri Birliği’nin (EGU) yıllık toplantısında, deprem ve tsunami (dev dalga) oluşturan en etkin bölgelerden biri olan, Nankai Çukuru’nda (bkz. Şekil 1) yürütülen çalışmanın ilk aşaması sunuldu. (Black, 2008)

Şekil 1. Japonya'nın tektonik çevresi. 1. Filipinler Denizi Plakası, 2. büyük Okyanus Plakası, 3. Kuzey Amerika Plakası, 4. Avrasya Plakası. Sondaj (kırmızı nokta) Avrasya ve Filipinler plakalarının arayüzeyini kesecek. (bcc.co.uk, 2008)
Şekil 1. Japonya’nın tektonik çevresi. 1. Filipinler Denizi Plakası, 2. büyük Okyanus Plakası, 3. Kuzey Amerika Plakası, 4. Avrasya Plakası. Sondaj (kırmızı nokta) Avrasya ve Filipinler plakalarının arayüzeyini kesecek. (bcc.co.uk, 2008)

Projenin (NanTroSEIZE) hedefi, 6 kilometre derinliğe sensör (alıcı) yerleştirerek, bölgedeki sarsıntıları önceden haber veren bir uyarı sistemi kurmak. Bu kapsamda şimdilik 1.4 kilometre uzunluğunda sondaj yapılmış durumda. 6 kilometreye ise 2010-2012 yıllarında ulaşılması hedefleniyor. (NanTroSEIZE, 2008; Sakai, 2007)

Masataka Kinoshita, (JAMSTEC) “Sondajla elde edilen örnekler sanki bir insanmış gibi, bilgisayarlı tomografi ile taranarak 3 boyutlu görüntüleri çıkarılıyor” diyor. Bu yöntemle, dalma-batma bölgelerinin anlaşılması ya da stratigrafik olarak birim değişikliklerinin anlaşılması amaçlanıyor. Verileri daha doğru yorumlamak için, örneklerin özellikle stres (~basınç, yamulma) altındaki bölgeleri gözlemleniyor.

Nankai Çukuru daha önce, 1944 yılında Tonankai’de 8.1 büyüklüğünde ve 1946 yılında Nankaido’da 8.1 büyüklüğünde meydana gelen depremlerin merkez üssünü oluşturmuştu. 2004 yılında Sumatra Adasında meydana gelen 9.1 büyüklüğündeki deprem ve ardından meydana gelen tsunami felaketinin kaynaklandığı Sunda Çukuru’nunda benzer mekanizmaya sahip olduğu belirtiliyor.

Harold J. Tobin (University of Wisconsin-Madison), “Büyüklüğü sekiz ya da dokuzun üzerinde olan depremlerin hemen hepsi, denizde oluyor. Bu yüzden depremlere yol açan plaka sınırlarını; gerçek fay hatlarını incelemek için denizde çalışmamız gerekiyor” diyor. (BBCTürkçe, 2008)

Araştırma, Çikyu (Chikyu) adlı gemi ile yapılıyor. Nankai Çukuru’nda gelecek otuz yıl içinde büyük bir depremin meydana gelme olasılığının yüzde 50’den fazla olduğu belirtiliyor.

Şekil 2. Çalışmanın Yol Haritası. Nankai Çukuru, Japonya. (NanTroSEIZE, 2008)
Şekil 2. Çalışmanın Yol Haritası. Nankai Çukuru, Japonya. (NanTroSEIZE, 2008)

İlk ağızdan haber ve video için news.wisc.edu/14202 (İngilizce)
Nankai Çukuru Deprem Üreten Bölge Deneyi (NanTroSEIZE) ile ilgili daha fazla bilgi için. (İngilizce)

Kaynakça:
BBCTürkçe, 2008, Depremin merkezine yolculuk, bbcturkish.com, 22 Nisan 2008 tarihinde ulaşılmıştır.
Black, R. 2008. First contact to earthquake zone, Britanya Radyo Televizyon Kurumu, bbc.co.uk, 22 Nisan 2008 tarihinde ulaşılmıştır.
NanTroSEIZE, 2008. First Access to the Megathrust Earthquake Zone, Çikyu Seferleri, Japon Deniz, Yerbilimleri ve Teknoloji Ajansı, Japonya, jamstec.go.jp/chikyu/eng/expedition/nantroseize, 22 Nisan 2008 tarihinde ulaşılmıştır.
Sakai, J. 2007. Deep-sea drilling expedition off Japan seeks earthquake, tsunami causes, Viskansın-Medisın Üniversitesi Haber Sayfası, ABD, news.wisc.edu, 22 Nisan 2008 tarihinde ulaşılmıştır.

Yazar adı ve yayın adı kaynak belirtilerek özgürce kullanılabilir.

Güler, B. 2008. Nankai Çukuru: Hedef Depremin Merkezi, yerbilimleri.com

Kastamonu’daki Kömür Ocağında Göçük: 2 Ölü

Nanepınarı köyündeki (Cide/Kastamonu) kömür ocağında göçük meydana geldi. Göçükte mahsur kalan iki işçiden, birinin cesedine ulaşıldı. Diğer işçinin kurtarılması için, ekipler çalışmalara devam ediyor. (AA, 2008; CNNTÜRK, 2008a; Zaman, 2008a)

Şekil 1. Bölgedeki kurtarma çalışması devam ediyor. (CNNTÜRK, 2008b)
Şekil 1. Bölgedeki kurtarma çalışması devam ediyor. (CNNTÜRK, 2008b)

Nanepınarı köyünde (Cide/Kastamonu), Üçeller Madencilik’e ait kömür ocağında, 150-200 metre arasında derinlikte meydana gelene göçükte, işçiler Şaban Mutlu (42) ve Kadir Akpınar (22) mahsur kaldı. Şaban Mutlu’nun cesedine ulaşıldı. Bir doktor ve jandarma ekibi gözetiminde göçük altındaki Kadir Akpınar’a ulaşabilmek için çalışmalar sürüyor.

Son gelişmelere göre bölgeye Çorum’daki özel bir maden ocağından kurtarma ekibi gelmiş ve TTK Zonguldak işletmesinden de bir ekibin, Cide’ye gelmek üzere yola çıktığı biliniyor.

Göçük altında mahsur kalan Kadir Akpınar, Amasra’dan gelen Türkiye Taşkömürü Kurumu’na (TTK) bağlı,  kurtarma ekiplerinin çalışmaları sonucunda, 80 metre derinlikte bulundu. (CNNTÜRK, 2008b; Zaman, 2008b) Hayatını kaybettiği açıklanan Akpınar’ın cesedini göçük altından çıkarma çalışmalarının yeni bir göçüğün oluşmaması için kontrollü bir şekilde devam ettiği bildirildi. (Öztürk, 2008)

Kaynakça:
AA, 2008, Cide’de Kömür Ocağında Göçük: 1 ölü, Anadolu Ajansı, aa.com.tr, 17 Nisan 2008 tarihinde ulaşılmıştır.
CNNTÜRK, 2008a. Kastamonu’da kömür ocağında göçük, cnnturk.com, 17 Nisan 2008 tarihinde ulaşılmıştır.
CNNTÜRK, 2008b. 80 metre derinlikte, göçük altında…, cnnturk.com, 18 Nisan 2008 tarihinde ulaşılmıştır.
Özürk, S. 2008. Maden göçüğünde bir işçinin daha cesedine ulaşıldı, Kastamonu, İhlas Haber Ajansı, iha.com.tr, 18 Nisan 2008 tarihinde ulaşılmıştır.
Zaman, 2008a. Kastamonu’da kömür ocağında göçük, zaman.com.tr, 17 Nisan 2008 tarihinde ulaşılmıştır.
Zaman, 2008b. Cide’de kömür ocağında göçük, zaman.com.tr, 17 Nisan 2008 tarihinde ulaşılmıştır.

Yazar adı ve yayın adı kaynak belirtilerek özgürce kullanılabilir.
Güler, B. 2008. Kastamonu’daki Kömür Ocağında Göçük, yerbilimleri.com

Granit

Granit, başlıca kuvars ve alkali feldispat içeren ve tüm feldispatlarının içindeki plajiyoklaz miktarının %10-65 arasında bulunduğu, asidik (felsic) bileşimli, derinlik (plutonic, intrusive) kayacıdır. (Erkan, 2006)

Granit’in kimyasal içeriğinin ortalama değeri, dünya genelinde yapılan, 2485 çözümlemeye[1] göre SiO2 (% 72.04), Al2O3 (% 14.42), K2O (% 4.12), Na2O (% 3.69%), CaO (% 1.82), FeO (% 1.68), Fe2O3 (% 1.22), MgO (% 0.71), TiO2 (% 0.30), P2O5 (% 0.12), MnO (% 0.05) bulunmuştur. (Wikipedia, 2008)

Makrsokobik yani mikroskop kullanmadan gözle görülebilen granit, genellikle yarı özşekilli ve özşekilsiz tanesel dokuya sahip kristalli bir kayaçtır. Ama fenokristallerin barındığı, porfirik dokuyada sahip olabilirler. ( bkz. Şekil 1) Pembe alkali feldispatlar (mikroklin, ortoklaz, sanidin); renksiz kuvars; beyaz plajiyoklaz; siyah biyotit (bazen beyaz muskovit) içeriğine sahiptir. (bkz. Şekil 1,2) Tabi ki bu ana mineraller dışında tali (ikincil) minerallerde içerebilir. Örneğin hematit, rutil gibi.

Şekil 1. Shap (Cumbria, kuzeybatı İngiltere) bölgesinden granit (porfiritik doku) örneği. Pembe potasyum feldspat, krem sodyum feldspat (plajiyoklaz), gri kuvars ve siyah biyotit mika Mineral içeriği açısından bu tipik bir granit örneği. Dokusunun en çarpıcı özelliği, büyük pembe açısal potasyum feldspat kristalleridir (bunlardan biri sarı renkli işaret ile gösterilmiş). İnce bir matris içinde büyük ve çok iyi şekillenmiş kristallerden oluşan bu dokuya porfiritik denir. Bu mağmanın bir yere yerleşip soğumaya ve kristallenmeye başlamadan önce, bazı kristallerin mağmada yeterince büyümeye ve şekillenmeye kadar zamanı olduğunu gösteriyor. Porfiritik doku, granitlerde oldukça yaygındır ve volkan patlamalar sonucu lavlarda da gözlenir. (OESIS, 2008)
Şekil 1. Shap (Cumbria, kuzeybatı İngiltere) bölgesinden granit (porfiritik doku) örneği. Pembe potasyum feldspat, krem sodyum feldspat (plajiyoklaz), gri kuvars ve siyah biyotit mika Mineral içeriği açısından bu tipik bir granit örneği. Dokusunun en çarpıcı özelliği, büyük pembe açısal potasyum feldspat kristalleridir (bunlardan biri sarı renkli işaret ile gösterilmiş). İnce bir matris içinde büyük ve çok iyi şekillenmiş kristallerden oluşan bu dokuya porfiritik denir. Bu mağmanın bir yere yerleşip soğumaya ve kristallenmeye başlamadan önce, bazı kristallerin mağmada yeterince büyümeye ve şekillenmeye kadar zamanı olduğunu gösteriyor. Porfiritik doku, granitlerde oldukça yaygındır ve volkan patlamalar sonucu lavlarda da gözlenir. (OESIS, 2008)
Şekil 2. Loch Laxford (kuzeybatı İskoçya) bölgesinden granit örneği. Bu el numunesinin kesilmiş yüzeyi tipik granit minerallerini gösterir. İki feldspat çeşidi vardır; potasyum feldspat pembe ve sodyum feldspat beyazdır. Bu el örneğinde gri görünen kuvars, camsı ve şeffaf. Bu üç mineral kayacın %95’inden fazlasını oluşturur. Küçük bir miktara sahip siyah minerallerse; manyezit (demiroksit) ve biyotit (koyu mika). Doku 1 santimetreden fazla çapraz kilitlenmiş kristalleri içeriyor. Birçok granit düzenli blok şekilli büyük feldspat sunmasına rağmen, bu örnekteki feldspatlar daha fazla yuvarlanmış. (OESIS, 2008)
Şekil 2. Loch Laxford (kuzeybatı İskoçya) bölgesinden granit örneği. Bu el numunesinin kesilmiş yüzeyi tipik granit minerallerini gösterir. İki feldspat çeşidi vardır; potasyum feldspat pembe ve sodyum feldspat beyazdır. Bu el örneğinde gri görünen kuvars, camsı ve şeffaf. Bu üç mineral kayacın %95’inden fazlasını oluşturur. Küçük bir miktara sahip siyah minerallerse; manyezit (demiroksit) ve biyotit (koyu mika). Doku 1 santimetreden fazla çapraz kilitlenmiş kristalleri içeriyor. Birçok granit düzenli blok şekilli büyük feldspat sunmasına rağmen, bu örnekteki feldspatlar daha fazla yuvarlanmış. (OESIS, 2008)

Mikroskobik yani mikroskop aracılığıyla görülebilen granit’in, birinci nikol görüntüsünde feldispat (K ve zengin Na) ve kuvars baskın ve az miktardaki koyu renkli mineralleri görebiliyoruz. (bkz. şekil 3) İkinci nikol görüntüsünde ise muskovit varlığı ve ikincil mineral turmalin de ortaya çıkıyor. (bkz. Şekil 4)

Şekil 3. Granitler iri taneli derinlik kayaçlarıdır ve iki çeşit feldspat (potasyum ve zengin-sodyum) ile kuvars ve küçük bir miktar koyu mineralden oluşur. Cornwall bölgesinden gelen bu granit örneği, tozlu feldspat ve temiz kuvars görünümüne sahiptir. Yalnızca küçük bir parça koyu mineral, sarı turmalin (sağ) içermektedir. Alana bakış 8 milimetre. (OESIS, 2004)
Şekil 3. Granitler iri taneli derinlik kayaçlarıdır ve iki çeşit feldspat (potasyum ve zengin-sodyum) ile kuvars ve küçük bir miktar koyu mineralden oluşur. Cornwall bölgesinden gelen bu granit örneği, tozlu feldspat ve temiz kuvars görünümüne sahiptir. Yalnızca küçük bir parça koyu mineral, sarı turmalin (sağ) içermektedir. Alana bakış 8 milimetre. (OESIS, 2004)
Şekil 4. ikinci nikolde (çapraz polarizede) granite bakıldığında bağımsız kristaller daha kolay görülüyor. Kayaç kilitlenmiş dikdörtgen feldspatlar ve düzensiz temiz kuvarslardan oluşmuş ve bu yapı koyu griden beyaza doğru gölge altında kalmış. Sarı renkli kristallerse mika (muskovit) ve turmaline. Polarize filtreli alana bakış 8 milimetre. (OESIS, 2004)
Şekil 4. İkinci nikolde (çapraz polarizede) granite bakıldığında bağımsız kristaller daha kolay görülüyor. Kayaç kilitlenmiş dikdörtgen feldspatlar ve düzensiz temiz kuvarslardan oluşmuş ve bu yapı koyu griden beyaza doğru gölge altında kalmış. Sarı renkli kristallerse mika (muskovit) ve turmaline. Polarize filtreli alana bakış 8 milimetre. (OESIS, 2004)

Granitik kayaçlar (granit, granadiyorit, tonalit) genellikle batolitler halinde bulunurlar. Ayrıca kütük (stock), sil ve dayk şeklinde olanları da mevcuttur.

Notlar:
[1] Blatt, H. Tracy, R. J. 1996. Petrology, 2nd edition, New York: Freeman, 66.

Kaynakça:
Erkan, Y. 2006, Magmatik Petrografi, 5. baskı, TMMOB JMO Yayınları 93, s. 176.
OESIS, 2004, Rocks under the Microscope, Oxford Earth Sciences Image Store, earth.ox.ac.uk, 6 Nisan 2008 tarihinde ulaşılmıştır.
OESIS, 2008, Rocks in Hand Specimen, Oxford Earth Sciences Image Store, earth.ox.ac.uk, 6 Nisan 2008 tarihinde ulaşılmıştır.
Wikipedia, 2008. Granite, en.wikipedia.org, 6 Nisan 2008 tarihinde ulaşılmıştır.

Yazar adı ve yayın adı kaynak belirtilerek özgürce kullanılabilir.
Güler, B. 2008. Granit, yerbilimleri.com

ESA: Bilinen En İyi Çözünürlükteki Karasal Dünya Haritası

GlobCover adlı proje sonucu, artık dünyanın doğal örtüsünün öncekilere göre, 10 kat daha net bir fotoğrafı var. (bkz. Şekil 1) Avrupa Uzay Ajansı (ESA) ve Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) ortaklaşa yürüttükleri çalışmanın, başlangıç sürümünü, 10 Mart 2008 tarihinde, Roma’da tanıttı. (ESA, 2008; Hanoğlu, 2008)


Şekil 1. GlobCover’ın orijinali 20 terabayt büyüklükteki görüntüsü.
Credits: ESA GlobCover Project, led by MEDIAS-France/Postel

Görüntüler, ESA’nın Envisat uydusunun MERİS (Medium Resolution Imaging Spectrometer) aracı tarafından, Mayıs 2005-Nisan 2006 tarihleri arasında çekilmiş. Çekilen her görüntü standart bir işlemden geçmiş. İşleme tekniğini Medias-France/Postel geliştirip, yürütmüş; Catholique de Louvain Üniversitesi ve Brockmann Danışmanlık da çalışmalara destek vermiş.

Yeni harita üzerindeki bitki örtüsü, bitki örtüsünün yoğunluğu, verimliliği gibi verilere göre gruplanmış 22 farklı tip karasal alanı gösteriyor. Bu alanlar içerisinde tarlalar, sulak alanlar, ormanlar, yapay alanlar, sular ve geçici olarak karla ve buzla kaplı olan alanlar da var. (bkz Şekil 2)


Şekil 2. GlobCover’ın simgeleri (/lejandı) (22 farklı karasal alan).
Credits: ESA GlobCover Project, led by MEDIAS-France/Postel

İklim değişiklikleri, bu değişikliklerin etkileri, ekosistemler ve ekosistemlerdeki değişiklikler üzerinde çalışan bilim insanları bu projeyi bir kilometre taşı olarak görüyorlar.

Proje ile ilgili daha fazla bilgi için: dup.esrin.esa.int/news/inews153.asp

*Haberi kısa ve öz bir şekilde derleyen, Özden Hanoğlu’na teşekkür ederim.

Kaynakça:
ESA, 2008. New portrait of Earth shows land cover as never before, esa.int, 3 Nisan 2008 tarihinde ulaşılmıştır.
Hanoğlu, Ö, 2008. Daha Net Bir Dünya, tubitak.gov.tr, 3 Nisan 2008 tarihinde ulaşılmıştır.