Basit Kesme Deneyi

Basit kesme ya da basit makaslama deneyinde kullandığım malzemeler, iki tane A4 kâğıdı, üç yüz gram -ne kadar isterseniz- kuru un ve ayraç. (bkz. Şekil 1) İsterseniz, un yerine kil ya da alçı; kâğıt yerine tahtadan oluşan kaydırmalı bir sistem; ayraç yerine düz çizgi oluşturabileceğiniz herhangi bir nesne kullanabilirsiniz.

Şekil 1. Genel görünüş. Fotoğraf: Bahadır Güler
Şekil 1. Genel görünüş. Fotoğraf: Bahadır Güler

Doğada işleyen kuvvetler sonucu oluşan yapıların, mekanizmalarını çözmeyi amaçlıyoruz. Elimizdeki malzemelerle, kuzey-güney yönünde, doğrultu atımlı bir fay oluşturup, oluşan fayı ve fayın etrafında oluşan yapıları gözlemleyeceğiz. (bkz. Şekil 2)

Normal şartlar altında, basit kesme sonucu, Riedel (R ve R´) kırıkları; eklemler; kıvrımlar; normal ve ters faylar; çöküntü (genişleme) ve yükselme (sıkışma) bölgeleri gibi tektonik yapılar oluşur.

Gerek kullandığımız malzeme ve gerekse deneyin yapılış şekli, bunların hepsini görmemize olanak sağlamamaktadır. Çünkü doğal koşulların bir bölümü sağlanabilmiştir. Örneğin kuvvet, sürekli olarak ve aynı büyüklükte uygulanamamıştır. Kuvvet uygulandıktan sonra fotoğraf çekilmiş ve tekrar kuvvet uygulanmıştır.

Metinde, adı geçen terimleri bildiğiniz varsayılmaktadır. Örneğin Riedel kırıkları (Riedel, 1929), makaslama kuvvetleri (Anderson, 1951), alt-üst yerkabuğu, doğrultu atımlı fay ve diğerleri…

Deneyin Yapılışı ve Verilerin Çözümlemesi
İlk olarak A4 kâğıtlarımızı pürüzsüz bir masa üzerine yerleştiriyoruz. Daha sonra kuru unumuzu kâğıdımızın üzerine boşaltıyoruz. Ardından, unun üzerinde oluşacak yapılar hakkında daha iyi yorum yapabilmek için, kitap ayracıyla, uygulayacağımız kuvvet yönüne dik yönde ve eşit aralıklarla paralel çizgiler oluşturuyoruz.

Sonuç olarak, kullandığımız malzemelerden, A4 kâğıtları ile alt yerkabuğunu, kuru un ile üst yerkabuğunu temsil eden bir sistem oluşturuyoruz.

Şimdi, batı bloğunu temsil eden kâğıdı sabit tutup, doğu bloğunu temsil eden kâğıda kuvvet uyguluyoruz. (bkz. Şekil 2)

Şekil 2. Doğrultu atımlı fay (Kuzey-Güney) ve etrafında oluşan yapılar. Fotoğraf: Bahadır Güler
Şekil 2. Doğrultu atımlı fay (Kuzey-Güney) ve etrafında oluşan yapılar. Fotoğraf: Bahadır Güler

Uygulanan kuvvet sonucu, fay hattı üzerinde bir yükselme bölgesinin (pozitif çiçek yapı) oluştuğunu ve hat boyunca Riedel kırıkları (sadece R, R´ yok) ile eklemlerin meydana geldiğini görüyoruz.

Ayrıca, batı bloğunda kesin olarak tanımlayamadığım, ilk önce örgülü şekilde, daha sonra tek bir dal şeklinde, doğrultu atımlı bir fay meydana gelmiştir. (bkz. Şekil 3)

Şekil 3. Fay hattı üzerinde ve çevresinde tanımlanabilen yapılar. Fotoğraf: Bahadır Güler
Şekil 3. Fay hattı üzerinde ve çevresinde tanımlanabilen yapılar. Fotoğraf: Bahadır Güler

Son aşamada, Riedel kırıklarının bir kısmı, yükselme bölgesinden sonra, bir de çöküntü bölgesi oluşturmuştur. Batısı çökmüş, tam bir pozitif çiçek yapısı oluşmuştur. Batı bloğundaki tam olarak tanımlayamadığım yapıysa, aynı şekilde kalmıştır. (bkz. Şekil 4)

Şekil 4. Genel görünüş (Deneyin son aşaması). Fotoğraf: Bahadır Güler
Şekil 4. Genel görünüş (Deneyin son aşaması). Fotoğraf: Bahadır Güler

Eleştirileriden ve katkılarından dolayı İzmir Dokuz Eylül Üniversitesi Jeoloji Mühendisliği Bölümü öğrencisi, Ercan Süleyman GÜNDEM’e teşekkürü bir borç bilirim.

Kaynakça
Dirik, R.K., 2005. Yerbilimleri Dergisi’nde (2004, S. 30, s. 129-134) yayımlanmış olan “Arazide bir fay yüzeyinin kayma yönünü saptamada kullanılan elle dokunma yönteminin geçerliliği” başlıklı makale (T. Yürür) ile ilgili tartışma. Yerbilimleri, S. 26 (2), s. 79-83. yerbilimleri.hacettepe.edu.tr, 14 Mayıs 2007 tarihinde ulaşılmıştır.

Ketin, İ., Canıtez, N., 1972. Yapısal Jeoloji, İTÜ Matbaası, İstanbul, S. 869, s. 520.

Yürür, M.T., 2004. Arazide bir fay yüzeyinin kayma yönünü saptamada kullanlan “elle dokunma” yönteminin geçerliliği.  Yerbilimleri, S. 30, s. 129-134. yerbilimleri.hacettepe.edu.tr, 14 Mayıs 2007 tarihinde ulaşılmıştır.

Yürür, M.T., 2005. Yerbilimleri Dergisi’nde (2004, S. 30, s. 129-134) yayımlanmış olan “Arazide bir fay yüzeyinin kayma yönünü saptamada kullanlan ‘elle dokunma’ yönteminin geçerliliği” başlıklı makale ile ilgili tartışmaya yanıt. Yerbilimleri, S. 26 (1), s. 85. yerbilimleri.hacettepe.edu.tr, 14 Mayıs 2007 tarihinde ulaşılmıştır.

Yazar adı ve yayın adı kaynak belirtilerek özgürce kullanılabilir.
Güler, B. 2007. Basit Kesme Deneyi, yerbilimleri.com