Kuzey Üçlemi

Kuzey, dört ana yönden biridir. Avrupalılar, Haçlı Seferlerini düzenlediği dönemde, Doğunun bir çok zenginliğinden bir haberdi. Seferlerden sonra kendilerini zengin edecek bir çok Doğu icadından biri olan pusulayı, Müslümanlardan öğrendiler.

Pusulayla birlikte yön kavramının önemi de arttı. Daha sonra Keşifler Dönemine damgasını vuracak olan pusula, Dünya’nın kaderini de değiştirecekti. Haritacılık, denizcilik gibi dalların büyük bir sıçrama yapmasıyla birlikte, hemen arkasından Coğrafi Keşiflerin başlaması vd. olaylar, pusulanın Avrupalılar tarafından keşfedilmesi, iyi bir haber miydi?

Herhangi bir şeyi ölçmek için daima bir başlangıç değerine ihtiyaç duyulur. Yönü de rakamsal olarak (derece cinsinden) ifade edebilmek için başlangıç değeri olarak, kuzey yönü kabul edilmiştir. Ama topografik haritalar üzerinde üç farklı kuzey yönü söz konusudur.

Gerçek Kuzey (Coğrafi Kuzey)
Sabittir, değişmez. Yerküre kutupları birleştiren çizgi ekseninde (yer ekseni) döner. Yeryüzünün yer eksen ile Kuzeyde çakıştığı nokta Coğrafi Kuzey’dir. Başka bir değişle yeryüzünün üzerindeki Kuzey Kutup Bölgesinin olduğu noktadır. Harita üzerinde ucunda yıldız işareti ile gösterilir. (bkz. Şekil 1)


Şekil 1. Gerçek (Coğrafi) Kuzey  ve Manyetik (Pusula) Kuzey (Söyle Nasıl?, 2006)

Manyetik Kuzey (Pusula Kuzeyi)
Değişkendir. Pusulalarda kuzeyi gösteren ibrenin gösterdiği kuzey doğrultudur. (bkz. Şekil 1) Pusula ile ölçülen yön manyetik olduğundan ve yeryüzündeki manyetik alanlar bölgeden bölgeye farklılıklar gösterdiğinden, Manyetik Kuzey, o an bulunulan noktaya göre belirlenir. Günümüzde ise Manyetik Kuzeyin, Kuzeybatıya doğru bir eğilim vardır. (bkz. Şekil 2 ve Tablo 1) Harita üzerinde ucunda yarım bir ok işareti ile gösterilir.


Şekil 1. 1947-2005 yılları arasındaki Manyetik (Pusula) Kuzey (NASA World Wind Forums, 2006; büyütmek için tıklayın!)

Doğal Sapma Açısı: Manyetik Kuzeyle Coğrafi Kuzey arasındaki açıdır. Manyetik Kuzey zamana bağlı değişken olduğundan Coğrafi Kuzeyin doğusunda veya batısında olabilir. Harita kenar bilgilerinde yıllık değişim miktarı belirtilir. Yıllık değişim eksi ise Manyetik Kuzey, Coğrafi Kuzeye yaklaşır. Yıllık değişim artı ise Manyetik Kuzey, Coğrafi Kuzeyden uzaklaşır. Örnek 1990 yılında Sapma açısı 3 derece 14 dakikadır. Yıllık sapma eksi 0.9 dakikadır. 1999 için 9 yıl X 0.9 = 8.1 dakikalık daha sapma olur. 1999 Sapma açısı 3 derece 6 dakikadır. (3 derece 14 dakika – 8 dakika). Her geçen yıl Manyetik Kuzey, Coğrafi Kuzeye yaklaşmaktadır.

Yıllar Kuzey Enlem
(Paralel)
Batı Boylam
(Meridyen)
1947 73.9° 100.9°
1962 75.1° 100.8°
1973 76.0° 100.6°
1984 77.0° 102.3°
1994 78.3° 104.0°
2001 81.3° 110.8°
2002 81.6° 111.6°
2003 82.0° 112.4°
2004 82.3° 113.4°
2005 82.7° 114.4°

Tablo 1. Manyetik Kuzey’in Değişimi (NASA World Wind Forums, 2006)

Grid Kuzeyi (Harita Kuzeyi)
Sabittir. Haritalarda bulunan Kuzey-Güney çizgilerinin gösterdiği kuzey yönüdür. Haritaları dikine kesen (meridyene çizilen teğet) çizgilerin başına GK harfleri koyularak belirtilir.

İğne Sapma Açısı: Grid Kuzeyi ile Manyetik Kuzey arasındaki açıdır. Haritaların üzerinde bu konuda bilgiler bulunur. Bu bilgileri kullanarak sapma değerleri hesaplanır ve yön açıları belirlenirken eklenerek ya da çıkartılarak dikkate alınır. Ülkemizde batıya doğru yaklaşık 2 derecelik sapma mevcuttur. Bu durumda 2 derecenin hesaplanan yön açısından çıkartılması gerekir. Açı pek büyük bir değer olmamakla birlikte eğer harita üzerinde yön belirliyorsak, hesaplanması ve pusulanın buna göre ayarlanmasında yarar vardır.

Kaynakça:
Temiz, H., 2006, Saha Jeolojisi (http://public.cumhuriyet.edu.tr/~temiz/SAHA-1.htm)
İşçen, Y., Aralık, 2000, Pusula Kullanma ve Doğada Yön Bulma (http://www.ae.metu.edu.tr/~yiscen/arastirma/arastir_7.html)
Harita, 2006, Türçe Bilgi (http://www.turkcebilgi.com/harita)
Sakarya İzcileri, 2006, Harita Bilgileri (http://www.sakaryaizcileri.com/mambo452-tr/html/harita.htm)
Söyle Nasıl?, 2006, Pusula (http://www.soylenasil.com/bilim/pusula3.htm)
NASA World Wind Forums, 2006, Magnetic Pole Travel Addon, 1947 – 2005 Positions (http://forum.worldwindcentral.com/showthread.php?t=3503)

Yazar adı ve yayın adı kaynak belirtilerek özgürce kullanılabilir.
Güler, B. 2006. Kuzey Üçlemi, yerbilimleri.com